1

Πατέλης Δ. Επιστήμη, κομμουνισμός και αντικομμουνισμός

Δ. Πατέλης: Εισήγηση στην περί αντικομμουνισμού Ημερίδα του Συλλόγου «Εμείς που σπουδάσαμε στον Σοσιαλισμό», Αθήνα 28.5.2022.

00:00:00 Εισήγηση. Χονδροειδής και «εκλεπτυσμένος» αντικομμουνισμός.

00:04:12 Η επιστήμη και οι θεμελιώδεις λειτουργίες της.

00:06:43 Το γίγνεσθαι της επαναστατικής θεωρίας, η διαμόρφωση και ανάπτυξή της, η κομβική θέση και ο ρόλος της στην πρωτοπορία της παγκόσμιας επιστήμης, και στα θεμέλια των επιστημών, οι ανακαλύψεις της στην περί κοινωνίας επιστήμη και στην λογική-μεθοδολογία επιστημονικής έρευνας (βλ. και Βαζιούλιν Β.Α. Το γίγνεσθαι της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ https://sep.gr/eshop/titlos/to-gignes… ). Επιστημονική περιγραφή, εξήγηση-ερμηνεία, πρόβλεψη/πρόγνωση και οδηγός για δράση-επαναστατικό μετασχηματισμό, θεμελίωση στρατηγικής & τακτικών μετά λόγου γνώσεως. Συνεισφορά του μαρξισμού στα 3 ερευνητικά αντικείμενα-συστατικά στοιχεία (διαλεκτική-υλιστική αντίληψη της δομής/ανάπτυξης της ιστορίας, πολιτική οικονομία της κεφαλαιοκρατίας, πρόβλεψη/πρόγνωση του κομμουνισμού) αλλά και στη διαλεκτική λογική-μεθοδολογία. Η απαρχή της «συνθετικής επιστήμης του μέλλοντος» (Μαρξ). Επιτακτική ανάγκη ανάπτυξης του μαρξισμού προς διερεύνηση του νέου σταδίου του ιμπεριαλισμού, της διαλεκτικής επανάστασης και αντεπανάστασης, των πρώιμων και ώριμων – ύστερων σοσιαλιστικών επαναστάσεων, της βασικής αντίφασης του σοσιαλισμού (μεταξύ τυπικής και πραγματικής κοινωνικοποίησης), κ.ά. Η δημιουργική ανάπτυξη ως ο μόνος τρόπος ύπαρξης, βιωσιμότητας και επαναστατικής λειτουργίας του μαρξισμού. Αναγκαιότητα οργανικής διασύνδεσης των πεδίων/κατευθύνσεων του επαναστατικού αγώνα: θεωρητικού, πολιτικού και πρακτικού-οικονομικού (Ένγκελς).

00:17:19 Επιστήμη και κεφάλαιο, αστική τάξη και εργαλειοποίηση της επιστήμης. Τυπική υπαγωγή της επιστήμης στο κεφάλαιο (βλ. και Πατέλης Δ. Έρευνα, τεχνολογία και προοπτική ενοποίησης της ανθρωπότητας https://kapsimi.gr/ereyna-tehnologia-…). Ο αντικομμουνισμός ως πάγια ιδεολογική χειραγώγηση που επιχειρεί η αστική τάξη για την υπονόμευση και ακύρωση της ίδιας της δυνατότητας συγκρότησης των ανθρώπων ως συνειδητών επαναστατικών υποκειμένων. Αγνωστικισμός, ανορθολογισμός, μυστικισμός, άρνηση της γνωσιμότητας αλλά και της ίδιας της ύπαρξης της αντικειμενικής πραγματικότητας. Ενδεικτική αναφορά σε εγγενώς αντικομμουνιστικά αστικά ρεύματα στην φιλοσοφία και την φιλοσοφία της επιστήμης (θετικισμός, πραγματισμός, λογικός θετικισμός, Τ. Kuhn, «Εξελικτική Επιστημολογία» του Κ. Popper & ιδεολογήματα περί «ανοικτών» & «κλειστών» κοινωνιών, Μεθοδολογία των Προγραμμάτων Επιστημονικής Έρευνας του I. Lakatos και απόπειρα απόρριψης της προβλεπτικής ισχύος του μαρξισμού, ο «Μεθοδολογικός Αναρχισμός» του P. Feyerabend – προάγγελος της μεταμοντέρνας διάλυσης της ορθολογικής μεθοδολογίας.

00:32:10 Η νιτσεϊκών καταβολών ναζιστική αναγωγή της επιστήμης σε ανορθολογικό πεδίο κυριαρχίας, δικτατορίας, ισχύος, κατίσχυσης και απόφασης (Κ. Σμιτ. & ύστερος Π. Κονδύλης). Υποκατάσταση επιστημονικής έρευνας-διαλόγου από διοικητικές αποφάσεις οργάνων και καταστολή. Ο «μεταμνοτνέρνος» ανορθολογισμός: από την αλτουσεριανή «ιστορία χωρίς υποκείμενο», στη φουκοϊκή «μικροφυσική της εξουσίας», «βιοπολιτική» και μεταμοντέρνα αναγωγή γνώσης και επιστήμης σε «αφηγήματα»-«κοινωνικές-συμβολικές κατασκευές» κατά το δοκούν.

00:34:26 Απαντήσεις σε ερωτήσεις – διάλογος. Εγχειρήματα αποσύνδεσης του φασισμού από την κεφαλαιοκρατία σε πανεπιστήμια. Ορισμός, χαρακτηριστικά και λειτουργίες φασισμού. Ιστορικές εκδοχές και σύγχρονες μορφές εκφασισμού της κοινωνίας. Φασισμός στην εξωτερική πολιτική, ρατσισμός, πόλεμος, ανποικιοκρατική/νεοαποικιοκρατική εκμετάλλευση. Ευρωατλαντισμός, πόλεμος και εγκαθίδρυση φασιστικών καθεστώτων-οργάνων του επιτιθέμενου άξονα ΗΠΑ-ΝΑΤΟ-ΕΕ στον εν εξελίξει Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

00:39:22 Επιστημονική προβλεπτική ικανότητα του μαρξισμού βάσει της διάγνωσης της νομοτέλειας. Αιτιότητα, αιτιοκρατία, νόμος, νομοτέλεια, επιστήμη και επαναστατική δράση. Διαλεκτική της ιστορικής ανάπτυξης και εξελικτισμός του αναθεωρητισμού και των αστών. Διαλεκτική νομοτέλεια και λαπλασιανή μεταφυσική.

00:41:50 Για τους όρους παραγωγής σύγχρονης επαναστατικής θεωρίας. Αλλαγές στη σύνθεση της σύγχρονης μισθωτής εργασίας, ενδυνάμωση της θέσης και του ρόλου της μισθωτής διανόησης στην παραγωγή/κοινωνία, απαλλαγή από την αναγκαιότητα «εισαγωγής» θεωρίας στην εργατική τάξη από «προδότες της αστικής τάξης». Εκπαίδευση και φορείς της εργατικής τάξης ως θεσμικά πεδία ανάπτυξης της έρευνας. Χειραγώγηση και υποταγή της πανεπιστημιακής κ.λπ. διανόησης στην αστική τάξη. Όροι για την απρόσκοπτη παραγωγή επαναστατικής θεωρίας και πολιτικά κόμματα. Η αναγωγή της θεωρίας σε ιδεολογία/προπαγάνδα, σε σπουδή για το «τι απαντάμε στον αντίπαλο» και σε εκ των υστέρων επιστημονικοφανή δικαιολόγηση προειλημμένων αποφάσεων ως καταστροφή της επαναστατικής θεωρίας και μεθοδολογίας. Η σχέση των κλασικών προς το κόμμα ως μέσο της επαναστατικής πάλης, όχι ως αυτοσκοπό. Επιστήμη δεν παράγεται από υποταγμένους και υποτακτικούς.

Υ.Γ. Τα προτεινόμενα στην εισήγηση βιβλία έχουν εκδοθεί με βάση παραίτηση των συγγραφέων και των μεταφραστών από τα πνευματικά δικαιώματα, ώστε να μειωθεί στο ελάχιστο το κόστος παραγωγής και να είναι προσπελάσιμα στο ευρύτερο δυνατό αγοραστικό κοινό ως προς την τιμή αγοράς. Επομένως, η προβολή τους είναι αφιλοκερδής/ανιδιοτελής, άρα, καθ’ όλα θεμιτή και αναγκαία για επιστημονικούς, παιδαγωγικούς και ιδεολογικοπολιτικούς λόγους. Πρόκειται για τα έργα: Βαζιούλιν Β.Α. Το γίγνεσθαι της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ. Λογική πτυχή. Σύγχρονη Εποχή. https://sep.gr/eshop/titlos/to-gignesthai-tis-methodoy-epistimonikis-ereynas-toy-k-marx-logiki-ptychi/ Βαζιούλιν Β.Α. Η λογική της ιστορίας. Ζητήματα θεωρίας και μεθοδολογίας. ΚΨΜ https://kapsimi.gr/i-logiki-tis-istorias Πατέλης Δ. Έρευνα, τεχνολογία και προοπτική ενοποίησης της ανθρωπότητας. ΚΨΜ https://kapsimi.gr/ereyna-tehnologia-kai-prooptiki-enopoiisis-tis-anthropotitas




Βίκτορ Βαζιούλιν: ο εμπνευσμένος μεγαλοφυής σοβιετικός επαναστάτης ερευνητής και παιδαγωγός.

 

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.

Ο μεγαλοφυής σοβιετικός φιλόσοφος Βίκτωρ Αλεξέγιεβιτς Βαζιούλιν (30.08.1932 – 08.01.2012), προώθησε με το έργο του την ανάπτυξη της μαρξιστικής επιστήμης σε ένα νέο επίπεδο. Μέσα από τη θεωρητική διερεύνηση των διαδικασιών ανάπτυξης της σοβιετικής κοινωνίας και της ανθρωπότητας, παράλληλα με την κριτική επανεξέταση του μαρξισμού και της κλασσικής σοβιετικής φιλοσοφίας και επιστήμης των δεκαετιών 1950-1960, ο Βαζιούλιν δημιούργησε μια πρωτότυπη κατεύθυνση στην Επαναστατική Θεωρία, τη Διαλεκτική Λογική και την Μεθοδολογία της επιστήμης.

Οι βασικές επιστημονικές ανακαλύψεις του Β.Α. Βαζιούλιν είναι εξής:

1. Η αποκάλυψη/ανάδειξη της λογικής του θεωρητικού μέρους του «Κεφαλαίου» του Κ. Μαρξ μέσω της συστηματικής κατηγοριακής εξέτασης του πολιτικοοικονομικού περιεχομένου, σε παράλληλη συγκριτική αντιπαραβολή/κριτική ανάλυση των ορθολογικών κεκτημένων και των περιορισμών της «Επιστήμης της λογικής» του Χέγκελ. Αυτό του επέτρεψε να εκπονήσει την μεθοδολογία της ανεπτυγμένης επιστημονικής έρευνας, της ανεπτυγμένης επιστήμης ως οργανικού όλου. Στο πλαίσιο αυτής της λογικής και μεθοδολογίας αποκαλύπτεται «σε καθαρή μορφή» η μέθοδος της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο στην ενότητά της με αυτήν της ανάβασης από το αισθητηριακό συγκεκριμένο στο αφηρημένο, ο λογικός τρόπος προσέγγισης στην ενότητά του με τον ιστορικό, ο λόγος ως βαθμίδα του νοείν στην ενότητά του με την διάνοια.

2. Η συγκεκριμένη-ιστορική προσέγγιση του μαρξισμού, ως επιστημονικού συστήματος, αναπτυσσόμενου μέσω της εμφάνισης και επίλυσης νομοτελών αντιφάσεων. Ενός συστήματος, εσωτερικά ενιαίων στη διαφορά τους, συστατικών στοιχείων, καθένα εκ των οποίων αφορά την έρευνα συγκεκριμένου γνωστικού αντικειμένου (της ανάπτυξης της κοινωνίας ως ολότητας, της πολιτικής οικονομίας της κεφαλαιοκρατίας και της μελλοντικής κομμουνιστικής κοινωνίας) βρίσκεται σε ορισμένο επίπεδο του γίγνεσθαι και της ανάπτυξής του. Η λογική και μεθοδολογική εξέταση της ιστορίας του μαρξισμού (από τη σκοπιά της μεθοδολογίας της πολιτικής οικονομίας της κεφαλαιοκρατίας – του πλέον αναπτυγμένου συστατικού στοιχείου) επέτρεψε στον Β.Α. Βαζιούλιν, πρώτον: να ανακαλύψει τις νομοτέλειες και αντιφάσεις (αναγκαίες πλάνες κ.τ.λ.) του γίγνεσθαι της επιστημονικής έρευνας, δηλ. της κίνησης της νόησης από την επιφάνεια προς την ουσία του αντικειμένου, και δεύτερον: να επικεντρώσει τις ερευνητικές του προσπάθειες στο γνωστικό αντικείμενο, η διερεύνηση του οποίου διανοίγει τις βέλτιστες για την εποχή δυνατότητες και προοπτικές ανάπτυξης του μαρξισμού.

Οι προαναφερθείσες ανακαλύψεις είναι εσωτερικά συνδεδεμένες με την προσέγγιση της επιστημονικής νόησης ως φυσικοϊστορικής διαδικασίας η οποία διέπεται από νομοτέλειες.

3. Η δημιουργική ανάπτυξη της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ στην διερεύνηση της ανάπτυξης της κοινωνίας ως ολότητας οδήγησε τον Β.Α. Βαζιούλιν στην ανακάλυψη της Λογικής της Ιστορίας: της εσωτερικής συστηματικής αλληλοσύνδεση των νόμων και των κατηγοριών της κοινωνικής θεωρίας, η οποία συνιστά νοητική ανασύσταση της ανάπτυξης της δομής της (ώριμης) κοινωνίας, και της ιστορίας της (θεωρητική περιοδολόγιση της ιστορίας της ανθρωπότητας, των νομοτελειών της αρχής, της πρωταρχικής εμφάνισης, της διαμόρφωσης και της ωριμότητάς της) υπό το πρίσμα της κλιμάκωσης της αλληλεπίδρασης φυσικών και κοινωνικών παραγόντων.

Οι επιστημονικές ανακαλύψεις του Β.Α. Βαζιούλιν στην Επαναστατική Θεωρία και Μεθοδολογία και ιδιαίτερα αυτή της Λογικής της Ιστορίας, δημιούργησαν την δυνατότητα συγκρότησης πιο θεμελιωμένης, αξιόπιστης γνώσης και πρόβλεψης των νομοτελειών ανάπτυξης της επιστήμης, απ’ ότι στον κλασσικό μαρξισμό. Συγχρόνως άνοιξαν το δρόμο για την επικείμενη δημιουργική ανάπτυξη (όχι αναθεώρηση) του μαρξισμού μέσω της διαλεκτικής «άρσης» του ιστορικού υλισμού και της προσέγγισης της ιστορίας μέσω σταδίων (σχηματισμών).

Η προγνωστική και ευρετική ισχύς της θεωρίας και μεθοδολογίας του Β.Α. Βαζιούλιν έχει επανειλημμένως δοκιμασθεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970.

   Η θεωρητική προσέγγιση της Λογικής της Ιστορίας σε θεμελιώδη ζητήματα της κοινωνικής ανάπτυξης (των «πρώιμων» σοσιαλιστικών επαναστάσεων, της νομοτελούς συσχέτισης εκτατικής και εντατικής ανάπτυξης  παραγωγικών δυνάμεων στον σοσιαλισμό, της τυπικής και πραγματικής κοινωνικοποίησης της παραγωγής, της συσχέτισης μεταξύ σχεδιοτέλειας και επιστημονικής σχεδιοποίησης, μεταξύ μετασχηματιζόμενων/υπηγμένων στο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό εμπορευματικών & χρηματικών σχέσεων και σχεδίου  κ.λπ.) δίνει το κλειδί για την κατανόηση των αντικειμενικών αιτιών μιας σειράς κομβικής ιστορικής σημασίας κοινωνικών φαινομένων, διανοίγοντας ένα ολόκληρο φάσμα νέων ερευνητικών κατευθύνσεων.

Αυτό αφορά, π.χ. και το ζήτημα των νομοτελών αιτίων επικράτησης της αστικής αντεπανάστασης και της κεφαλαιοκρατικής παλινόρθωσης στις ευρωπαϊκές χώρες του πρώιμου σοσιαλισμού (σε αντιδιαστολή με την επικρατούσα αναγωγή αυτών των αιτίων κατ’ εξοχήν ή/και αποκλειστικά σε υποκειμενικούς παράγοντες), το ζήτημα του αναπόφευκτου της Σοσιαλιστικής Επανάστασης και της επίτευξης της Ενοποιημένης Ανθρωπότητας, του Κομμουνισμού, ως μοναδικής επιστημονικά θεμελιωμένης προοπτικής επιβίωσης της ανθρωπότητας & αποσόβησης της αύξουσας πιθανότητας εμπόλεμων και “ειρηνικών” τρόπων σήψης και ολοσχερούς καταστροφής της ανθρωπότητας κ.ά.

Η θεωρία του Β.Α. Βαζιούλιν εμφανίστηκε σε μια ορισμένη ιστορική και γνωστική συγκυρία ως «επιστημονική προσπάθεια επαναστατικοποίησης της επιστήμης» και θεωρητικής εξέτασης των βαθύτερων νομοτελειών, αναγκών και προοπτικών της ανθρωπότητας. Η σύγχρονη εποχή υπαγορεύει την αναγκαιότητα περαιτέρω και κατά τα φαινόμενα θεμελιωδέστερης αποκάλυψης του γνωστικού, μεθοδολογικού, ευρετικού και κοσμοθεωρητικού δυναμικού αυτής της θεωρίας.

Επαναστάτης ερευνητής και παιδαγωγός…

Πρέπει να σημειώσουμε ότι το ερευνητικό και παιδαγωγικό έργο του Β.Α. Βαζιούλιν υπήρξε εσωτερικά συνυφασμένο με την στάση ζωής του. Η δραστηριότητα προς όφελος της κοινωνίας, ο αγώνας για ανάπτυξη της ανθρωπότητας, η προσήλωση σε ένα σκοπό, η εργασία με αυταπάρνηση για τη βέλτιστη πραγματοποίηση των στόχων που απορρέουν από αυτήν την στάση ζωής, η οξεία και βαθιά κατανόηση των προβλημάτων, η διάθεση με οποιονδήποτε τρόπο να βοηθήσει στην αυτοανακάλυψη και ανάπτυξη του δημιουργικού δυναμικού των ανθρώπων, αποτελούν χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του επαναστάτη επιστήμονα και δασκάλου Β.Α. Βαζιούλιν, που εκδηλώθηκαν στην επικοινωνία του με τους ανθρώπους και ιδιαίτερα στην φιλοσοφική επικοινωνία του με τους μαθητές του.

Είναι δύσκολο να είσαι επαναστάτης στην επιστήμη σε συνθήκες αντεπίθεσης και υπονόμευσής της εκ μέρους διαφορετικών δυνάμεων, ομάδων και μικροαστικών αντιλήψεων. Ακόμα δυσκολότερο υπό αυτές τις συνθήκες είναι να συνειδητοποιήσει κανείς την ζωτική σημασία της ανάπτυξης της κοινωνικής θεωρίας και σε αντίθεση με το ρεύμα σκόπιμα να αφιερώνει τις προσπάθειές του σ’ αυτή την κατεύθυνση.

Ο Βίκτωρ Αλεξέγιεβιτς Βαζιούλιν είναι ο εμπνευστής και ο επιστημονικός καθοδηγητής της διεθνούς σχολής «η Λογική της Ιστορίας».

Το έργο του ενέπνευσε και την ίδρυση και λειτουργία Ομίλων Επαναστατικής Θεωρίας, τους οποίους ο ίδιος θεωρούσε εγχείρημα εξαιρετικής θεωρητικής και πρακτικής σημασίας για την ανάπτυξη επαναστατικού κινήματος αντίστοιχου της εποχής.

Ο Β. Α. Βαζιούλιν ανέφερε χαρακτηριστικά: «Θέλω να πω στα μέλη των ομίλων ότι οι όμιλοί σας έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνιστούν προπομπούς, προάγγελους για την αφετηρία ενός νέου σταδίου του κινήματος για το σοσιαλισμό. Εδώ γίνεται λόγος περί του γεγονότος ότι στην εποχή μας διαμορφώνονται οι προϋποθέσεις για τη μετάβαση στο στάδιο του ύστερου σοσιαλισμού…

Για να μπορέσει αυτή η μετάβαση να πραγματοποιηθεί, είναι απαραίτητη η επεξεργασία της θεωρίας. Το θέμα έγκειται στο γεγονός ότι όσο πιο πολύ προωθείται μια κοινωνία καθ’ οδόν προς το σοσιαλισμό, όσο πιο πολύ η κοινωνία προωθείται προς τον κομμουνισμό, όλο και μεγαλύτερος γίνεται ο ρόλος του συνειδητού παράγοντα. Όλο και πιο πολύ αναβαθμίζεται ο ρόλος της συνείδησης.

Αν οι κεφαλαιοκρατικές επαναστάσεις και οι ριζικοί μετασχηματισμοί οι οποίοι προϋπήρξαν του καπιταλισμού, οι μεταβάσεις στη φεουδαρχία, οι μεταβάσεις από την αταξική κοινωνία στις ταξικές κοινωνίες, αν αυτές διεξάγονταν αυθόρμητα, η μετάβαση στην αταξική κοινωνία, κατ’ αρχήν, σε μεγαλύτερο βαθμό οφείλει να διεξάγεται συνειδητά. Και για να διεξάγεται αυτή η διαδικασία συνειδητά, ή ακριβέστερα αρκούντως συνειδητά, είναι απαραίτητη η θεωρία, η διάδοση αυτής της θεωρίας, είναι απαραίτητη η πεποίθηση, είναι απαραίτητο να πεισθούν ευρέα τμήματα του πληθυσμού.

Φυσικά, σήμερα βρισκόμαστε στις απαρχές αυτού του δρόμου. Επίκεινται πολλά ακόμη, τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο πολύ περισσότερο σε πρακτικό επίπεδο. Πλην όμως, σήμερα ήδη υπάρχει η προοπτική αυτού του κινήματος. Ωστόσο, δεδομένου ότι βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, αυτή η προοπτική είναι περίπλοκο να μελετηθεί. Πολλώ μάλλον δε, είναι δύσκολο να φτάσει μέχρι τη συνείδηση ορισμένων στρωμάτων του πληθυσμού τα οποία δεν είναι θεωρητικά προετοιμασμένα. Αυτό είναι ακόμα πιο περίπλοκο.

Βλέπω, λοιπόν, τη δράση των ομίλων σας ως βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, ως ένα βήμα καθ’ οδόν προς τη θεωρητική και πρακτική προετοιμασία. Φυσικά, αυτά είναι προφανώς τα πρώτα βήματα ενός κινήματος προς αυτό το νέο στάδιο ανάπτυξης του δρόμου προς το σοσιαλισμό.

Για να προετοιμαστούμε, για να καταρτιστούμε θεωρητικά προς αυτό το στάδιο, οφείλουμε να αντιληφθούμε ότι το προγενέστερο επίπεδο ανάπτυξης του μαρξισμού, εκείνα τα επιτεύγματα τα οποία υπήρξαν στα έργα των Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν είναι σημαντικά, είναι απαραίτητα, δεν έχουν αξιοποιηθεί πλήρως ακόμα, πλην όμως είναι απαραίτητη μια θεωρία νέου επιπέδου, η οποία θα αντιστοιχεί στη σύγχρονη εποχή.

Θα μπορούσα να πω για παράδειγμα ότι στον Μαρξ δεν είχαμε την έννοια του πρώιμου και ύστερου σοσιαλισμού, δεν υπήρχε τέτοιου είδους διαφοροποίηση, υπήρχε η διαφοροποίηση πρώιμων και ύστερων αστικών επαναστάσεων στο έργο του, αλλά διάκριση μεταξύ πρώιμων και ύστερων σοσιαλιστικών επαναστάσεων δεν υπήρχε.

Στο «Κεφάλαιο» π.χ. αναφέρεται στην εκμηχανισμένη παραγωγή, την παραγωγή με μηχανές, και περιγράφει την πλήρως προαυτοματοποιημένη παραγωγή. Πλην, όμως, δεν βλέπει και δεν μπορεί να διακρίνει εκείνη την εποχή, λόγω αντικειμενικών όρων, πόσο παρατεταμένο θα είναι αυτό το στάδιο, πόσο παρατεταμένη θα είναι όλη αυτή η διαδικασία, μέχρι η προαυτοματοποιημένη παραγωγή να γίνει πλήρως αυτοματοποιημένη παραγωγή. Γι’ αυτό λοιπόν, στο βαθμό που υπήρχαν αυτοματισμοί, υπήρχαν σε εμβρυώδη μορφή στην εποχή του Μαρξ. Δεν μπορούσε να διακρίνει τη μετάβαση από την εκμηχανισμένη στην αυτοματοποιημένη παραγωγή. Δεν μπορούσε να διακρίνει δυο διαφορετικά στάδια, τα οποία έχουν ουσιώδη σημασία για την περιοδολόγηση της κίνησης αυτής προς τον σοσιαλισμό. Στην εποχή μας μπορούμε πλέον να το πράξουμε αυτό.

Μπορώ να αναφερθώ σ’ ένα παράδειγμα, δεν θα το αναλύσω ολόπλευρα, δεν θα αναλύσω εκείνες τις διαφορές οι οποίες ήταν απαραίτητο να προσδιοριστούν, να αναδειχθούν, τις διαφορές λοιπόν του τωρινού θεωρητικού επιπέδου από εκείνο το θεωρητικό επίπεδο το οποίο ήταν χαρακτηριστικό για την εποχή του Μαρξ και του Ένγκελς, για το δικό τους έργο. Θα σας παραθέσω μόνο ένα επιπλέον παράδειγμα. Τώρα, στην εποχή μας, έχουμε μερικά χαρακτηριστικά φαινόμενα.

Την εποχή του Μαρξ, του Ένγκελς και του Λένιν δεν είχαμε την κατάσταση εκείνη, στην οποία η ανθρωπότητα είχε τη δυνατότητα της αυτοκαταστροφής, της αυτοκτονίας της. Τι σημαίνει η δυνατότητα αυτοκτονίας της ανθρωπότητας; Σημαίνει ότι η ανθρωπότητα απέκτησε τη δυνατότητα σε αρνητικό επίπεδο, αρνητικά, αποφατικά, να διαχειρίζεται συνολικά όλους τους επίγειους όρους της ύπαρξής της. Μόνο που αυτό εκδηλώνεται σε αρνητικό πλάνο· από την άποψη της δυνατότητας αυτοκαταστροφής της ανθρωπότητας, καταστροφής της ζωής πάνω στον πλανήτη, στη Γη. Πλην όμως, έστω και σε αρνητική μορφή, η ανθρωπότητα έχει πλέον τη δυνατότητα –φαίνεται αυτό– της μετάβασης στην κυριαρχία επί των όρων της ύπαρξής της. Αν και μέχρι τη θετική κατοχή αυτών των δυνατοτήτων έχουμε να διανύσουμε πολύ δρόμο ακόμα.

Απαιτείται πολύ έργο, πολύ σκληρή εργασία, θα περάσει πολύς χρόνος, πλην όμως η ανθρωπότητα δεν αρχίζει μόνο να έχει την κυριαρχία επί των αντικειμενικών όρων της ύπαρξής της, αλλά περνά και σε μια εντελώς διαφορετική εποχή, περνάει σε μια διαστημική εποχή θα λέγαμε. Από την επίγεια ύπαρξή της η ανθρωπότητα μεταβαίνει στη διαστημική εποχή. Αυτό στην εποχή των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν δεν ήταν και δεν μπορούσε να είναι έτσι. Ήταν αδύνατον οι Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν να επισύρουν την προσοχή τους σε αυτό το γεγονός. Πλην όμως, αυτά τα γνωρίσματα της μετάβασης της ανθρωπότητας στη διαστημική της εποχή, όπως δείχνουν –κατά τη γνώμη μου– οι ήδη διαθέσιμες έρευνες, έχουν αρχίσει να εκδηλώνονται σε μια σειρά θεμελιωδών θεωρητικών αντιλήψεων περί του ανθρώπου, περί της κοινωνίας, περί των νόμων της φύσης, περί των νόμων της βιολογίας.

Με λίγα λόγια, ανακύπτουν οι προϋποθέσεις για μια ριζικά νέα θεώρηση όλου του κόσμου για τη μετάβαση σε ένα κατ’ αρχήν νέο θεωρητικό υπόδειγμα («παράδειγμα»)… επιτρέψτε μου να διαβιβάσω στους παρόντες, σε εσάς προσωπικά και σε όλους τους απόντες, ότι οι όμιλοί σας είναι ένα εντελώς νέο φαινόμενο. Και ελπίζω ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξασθενήσει, αλλά τουναντίον θα ενισχύεται και θα αναπτύσσεται, διότι έχει πολύ μεγάλη σημασία. Και επειδή ασχολούμαι με τη Λογική της Ιστορίας, έχει μεγάλη σημασία από κοσμοϊστορικής απόψεως». (Βαζιούλιν Β.Α. Περί των πρώιμων και ύστερων σοσιαλιστικών επαναστάσεων και περί του υποκειμένου τους. Για τη σημασία των Ομίλων Επαναστατικής Θεωρίας. Στο βιβλίο: Η Οκτωβριανή Επανάσταση και ο πρώιμος σοσιαλισμός στη Λογική της Ιστορίας. Ζητήματα επαναστατικής θεωρίας, μεθοδολογίας και πρακτικής. ΚΨΜ, 2017, σ. 91-111)




Έκδοση έργων των σημαντικών εκπροσώπων της σοβιετικής μαρξιστικής φιλοσοφίας Β.Α. Βαζιούλιν & Ε.Β. Ιλιένκοφ από την «Σύγχρονη Εποχή» και την ΚΟΜΕΠ. Κ. Μπορμπότης

Κωστής Μπορμπότης, μέλος της Ιδεολογικής Επιτροπής της ΚΕ του ΚΚΕ: “(…) Τα τελευταία χρόνια εντάθηκε η εκδοτική και μεταφραστική προσπάθεια της «Σύγχρονης Εποχής» και της ΚΟΜΕΠ γύρω από το έργο σημαντικών εκπροσώπων της σοβιετικής μαρξιστικής φιλοσοφίας.

Η «Σύγχρονη Εποχή» προχώρησε στην έκδοση του σημαντικού έργου του Β. Α. Βαζιούλιν «Το γίγνεσθαι της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ (Λογική πτυχή)», στην επανέκδοση του έργου του Ε. Β. Ιλιένκοφ «Η διαλεκτική του Λένιν και η μεταφυσική του θετικισμού», ενώ παράλληλα δημοσιεύτηκαν σχετικά άρθρα και μεταφράσεις στην ΚΟΜΕΠ.

 

Τα έργα αυτά συμβάλλουν στη μελέτη γύρω από την προσπάθεια που έγινε να προσεγγιστούν, να γενικευτούν θεωρητικά και να λυθούν προωθητικά οι αντιφάσεις που νομοτελειακά χαρακτηρίζουν τη σοσιαλιστική οικοδόμηση.

Μια σειρά σημαντικοί Σοβιετικοί φιλόσοφοι – Ρόζενταλ, Ιλιένκοφ, Βαζιούλιν κ.ά. – επιδιώκοντας την εμβάθυνση και την ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας, στράφηκαν τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 στην εμπεριστατωμένη και πρωτότυπη μελέτη του «Κεφαλαίου» του Κ. Μαρξ, με σκοπό να βάλουν στο επίκεντρο την ανάπτυξη της διαλεκτικής, στην προσπάθεια μελέτης των νέων προκλήσεων. Το έργο του Βαζιούλιν συμβάλλει στην προσπάθεια εισαγωγής του αναγνώστη στη θεωρητική συζήτηση για τη σχέση ιστορικού και λογικού, για τη σχέση της αναπτυξιακής διαδικασίας ενός αντικειμένου προς τη λογική αντανάκλασή του (με αφετηρία το έργο του Μαρξ), μέθοδος που μπορεί να συμβάλει στην προσπάθεια προσέγγισης προβλημάτων της αναπτυξιακής διαδικασίας της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

Χαρακτηριστική είναι επίσης η παρέμβαση του Ιλιένκοφ στο γράμμα του «Σχετικά με την κατάσταση στη Φιλοσοφία» (ΚΟΜΕΠ τ. 5/2016), το οποίο γράφτηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Περιλαμβάνεται ιδιαίτερα οξύς προβληματισμός σχετικά με το αδυνάτισμα, όπως εκτιμά ο συγγραφέας, της ανάπτυξης του διαλεκτικού υλισμού. Ο Ιλιένκοφ επισημαίνει ότι «υπάρχει πλήρης σύγχυση» για τον ρόλο της μαρξιστικής φιλοσοφίας, ενώ τονίζει εμφατικά τις πολιτικές επιπτώσεις: «Το πιο λυπηρό γεγονός είναι ότι η αληθινή υλιστική διαλεκτική εξαφανίστηκε από την πολιτική οικονομία και συνεχίζει να εξαφανίζεται. Στοιχειώδης αφέλεια, ακόμη και καθαρή άγνοια της μεθόδου σκέψης με τη βοήθεια της οποίας δημιουργήθηκε το “Κεφάλαιο” του Μαρξ – αυτές οι “αρετές” είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικές για τους οικονομολόγους μας και κυρίως για τους πιο διακεκριμένους από αυτούς». Αναδεικνύοντας τις ευθύνες των σοβιετικών πανεπιστημίων για την κατεύθυνση της φιλοσοφικής έρευνας, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Αν η Σχολή συνεχίσει να διαμορφώνει στους φοιτητές τέτοιες αντιλήψεις για τη φιλοσοφία, τότε μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι μετά από 10-15 χρόνια δεν θα έχει απομείνει πια κανείς στη χώρα που να ασχολείται με τη φιλοσοφία με τη μαρξιστική και λενινιστική της έννοια».

Είναι σημαντικό τέλος, αναφέρουμε, έστω και πολύ σύντομα, ότι ο Ιλιένκοφ μέσα από το φιλοσοφικό του έργο πήρε θέση και προσπάθησε να απαντήσει στο ρεύμα που υποστήριζε την επέκταση των σχέσεων της αγοράς στη σοσιαλιστική οικονομία. Σχετική αρθρογραφία υπάρχει στην ΚΟΜΕΠ (…)”.

Το πλήρες κείμενο:




Κυκλοφόρησε: Το γίγνεσθαι της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ (λογική πτυχή).

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΩΝ

Κεφάλαιο Ι. ΑΝΤΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ

Κεφάλαιο ΙΙ. Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΩΝ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ Κ. ΜΑΡΞ

§ 1. Περί των προϋποθέσεων της αρχής της επιστημονικής δραστηριότητας του Κ. Μαρξ. Η γυμναστική έκθεση του Κ. Μαρξ «Σκέψεις ενός εφήβου κατά την επιλογή επαγγέλματος»

§ 2. Περί των προϋποθέσεων της αρχής της επιστημονικής δραστηριότητας του Κ. Μαρξ (συνέχεια). Το γράμμα του Κ. Μαρξ στον πατέρα του από 10 Νοέμβρη 1837

§ 3. Η καθαυτό αρχή της εμφάνισης των προϋποθέσεων της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ. Η μεθοδολογία του Κ. Μαρξ κατά την περίοδο της μετάβασής του στις θέσεις του επαναστατικού δημοκρατισμού. Η διδακτορική διατριβή του Κ. Μαρξ. Η σχέση φιλοσοφίας και πραγματικότητας

§ 4. Η καθαυτό αρχή της εμφάνισης των προϋποθέσεων της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ (συνέχεια). Το επόμενο βήμα από την επιφάνεια, από το φαινόμενο στην ουσία

Α. Η μέθοδος του Κ. Μαρξ την περίοδο της οριστικής μετάβασής του στις επαναστατικές-δημοκρατικές θέσεις. Το άρθρο του Κ. Μαρξ «Παρατηρήσεις για την πρόσφατη πρωσική οδηγία περί λογοκρισίας»

Β. Η μέθοδος του Κ. Μαρξ κατά την περίοδο της ολοκλήρωσης της διαμόρφωσης του επαναστατικού δημοκρατισμού του

α) Το άρθρο του Κ. Μαρξ «Συζητήσεις για την ελευθεροτυπία και τη δημοσίευση των πρακτικών των συζητήσεων της Δίαιτας»

β) Η κριτική που ασκεί ο Κ. Μαρξ στη μεθοδολογική βάση των απόψεων των εκπροσώπων των ηγεμόνων και των ευπατριδών, καθώς επίσης και των Γερμανών αστυπολιτών

Κεφάλαιο ΙΙΙ. Η ΚΑΘΑΥΤΟ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΩΝ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ Κ. ΜΑΡΞ

§ 1. Πώς ο Κ. Μαρξ προχωρά στην ανάδειξη της πραγματικής σφαίρας της ουσίας (της κοινωνίας) και ταυτόχρονα στην αναγωγή της πραγματικής ουσίας σε μία από τις μορφές εκδήλωσής της. Το άρθρο του Κ. Μαρξ «Συζητήσεις για το νόμο περί υλοκλοπής»

§ 2. Το τελικό στάδιο της αναγωγή από τον Κ. Μαρξ της πραγματικής σφαίρας της ουσίας (της κοινωνίας) στη μορφή εκδήλωσής της. Το άρθρο του Κ. Μαρξ «Δικαίωση του ανταποκριτή από τον Μοζέλα»

Κεφάλαιο IV. Η ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΩΝ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η ΚΑΘΑΥΤΟ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ Κ. ΜΑΡΞ

§ 1. Το πρώτο στάδιο της ολοκλήρωσης της εμφάνισης των προϋποθέσεων της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ. Το Χειρόγραφο του 1843 (Συμβολή στην κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του δικαίου)

Α. Η πρώτη φάση της εργασίας του Κ. Μαρξ επί του Χειρογράφου του 1843

Β. Η δεύτερη φάση της εργασίας του Κ. Μαρξ επί του Χειρογράφου του 1843

§ 2. Το δεύτερο και τελικό στάδιο ολοκλήρωσης της εμφάνισης των προϋποθέσεων της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Κ. Μαρξ. Τα άρθρα του Κ. Μαρξ στη Γερμανογαλλική Επετηρίδα

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ